وراثى مسبوق است به قدر عينى در نطفهء پدر يا مادر . ايضاً در صحيح مسلم ( ج 8 ، ص 44 ) احاديثى در باب كتابت و تقدير مقدرات در رحم ذكر مىكند كه قابل توجه است . 17 . عطف به نمرهء 13 ، نبايد چنين گمان كرد كه صفاتى كه بالفعل در انسان هست و از نظر انسان غير قابل تغيير است مثل اندازهء قد و رنگ پوست و ميزان هوش و استعداد ، قضا و قدر لازم است و آنچه از صفات قابل تغيير است به ورزش و تعليم و تربيت ، قضا و قدر غير حتمى است ، زيرا همان طورى كه قبلًا گفتيم اين گونه صفات با مقدرت فعلى انسان غيرقابل تغيير است يعنى مقدور انسان نيست ، آن هم در حال حاضر ، و فرق است بين اينكه امرى در ذات خود غيرقابل تغيير و تبديل باشد و اينكه براى انسان غير مقدور باشد . پس بايد به همان مثالها كه ما ذكر كرديم قناعت كرد . 18 . خلاصهء مطالب گذشته و اشكال و جواب اين است : . اشكال : اعتقاد به سرنوشت و قضا و قدر بشر را از فعاليت و عمل و اتكاء به نفس و همت و اراده كه عامل اصلى سعادت است بازمى دارد ، زيرا به موجب اين اعتقاد سرنوشت بشر در دست خودش نيست و انسان اسير و محكوم سرنوشت است نه حاكم و مسلط بر وى . آنچه برايش مقدر شده ، خوش يا ناخوش ، چه بخواهد و چه نخواهد به او مىرسد ، « آنچه نصيب است نه كم مىدهند - گر نستانى به ستم مىدهند » ، « بخت و دولت به كاردانى نيست - جز به تأييد آسمانى نيست » . اجل به موقع خود مىرسد و همچنين رزق ( 1 ) و سلامت و بيمارى و فقر و غنا و عزت و ذلت . علم و جهل بشر ، عمل و كوشش او ، تدبير و انديشهء او هيچ كدام در اين امور مؤثر نيست . * ( قل اللَّهم مالك الملك تؤتى الملك من تشاء و تنزع الملك ممن تشاء و تعز من تشاء و تذل من

--> ( 1 ) سعدى در مورد رزق مىگويد : اگر روزى به دانش برفروزى * ز نادان تنگ روزىتر نبودى